Magazyn Teologiczny Semper Reformanda
* ECCLESIA * SEMPER * REFORMANDA * EST *

 Tematy Magazynu SR  
Biblia
Dokumenty
Teologia
Katolicyzm
Prawosławie
Protestantyzm
Historia Kościoła
Ekumenizm
Debaty o Kościele
Duchowość
Komentarze do Psalmów
Religia - judaizm
Religia - islam
Kościół a nowe idee
Religia i kultura
Kościół w świecie
Kościół zwiastowania

 Menu Użytkownika  
Login:

Hasło:

Nie masz konta?
Zarejestruj się
(podajesz TYLKO login i adres e-mail)


 Etiopski Kościół Prawosławny
 Autor:  Ks. Mirosław Kropidłowski   
 Data:  19.12.2003 12:02
 Przeczytane:  14895 razy  
W jednym z poprzednich artykułów omówiłem już Kościoły koptyjskie, prawosławny i katolicki, obrządku aleksandryjskiego w Egipcie. Pozostały do omówienia przynajmniej dwa inne Kościoły posługujące się tym samym obrządkiem, tym razem w Etiopii (trzecim jest niezależny od dziesięciu lat Kościół w Erytrei). Dzisiaj pragnę zająć się jednym z nich, "Je-Itjopja Ortodoksauit Bieta Krystijan" (narodowy Kościół wschodni wyznania aleksandryjskiego), czyli Etiopskim Kościołem Prawosławnym (Ortodoksyjnym).

 

Słowo "Etiopia" jest terminem greckim, który dosłownie oznacza: "ten, który posiada spieczoną twarz". Dawniej termin ten dotyczył ludności pochodzenia murzyńskiego, która zamieszkiwała obszar na południe od drugiej katarakty na Nilu. Region odpowiada biblijnej krainie Kusz, imieniu, które posiadał syn Chama i wnuk Noego (Księga Rodzaju 10,6 - 8; Księga Izajasza 11,11). Do tej tubylczej ludności z biegiem czasu dołączyła również dzisiaj dominująca ludność pochodzenia semickiego (poczynając od VII w. przed Chr.), która przybyła tam z południowej części Półwyspu Arabskiego, tak zwani "habashat" (lub "habesciat"), od czego pochodzi nazwa Abisynia. Dzisiejsi Etiopczycy nie lubią być nazywani Abisyńczykami, gdyż nazwa ta ma dla nich znaczenie negatywne.

Etiopczycy mieli kontakt z chrześcijaństwem już od samego jego początku, o czym zaświadczają Dzieje Apostolskie (8,26-39), które opowiadają o Filipie nauczającym i chrzczącym eunucha, dworskiego urzędnika królowej Etiopii. Emigrowali tam również chrześcijanie pochodzący z południa Półwyspu Arabskiego.

Prawdziwa misja chrześcijańska w tym kraju zaczyna się jednak dopiero na początku IV wieku, kiedy u wybrzeży Morza Czerwonego rozbił się statek, na którym płynął młody chrześcijanin z Tyru o imieniu Frumencjusz. Osiadł on w Etiopii, gdzie z wielkim skutkiem zaczął głosić wiarę chrześcijańską. Jest to zgodne z inskrypcją nr 11 z Aksum, która mówi na temat nawrócenia króla Ezany na chrześcijaństwo. Frumencjusz (dzisiaj święty Kościoła) udał się do Egiptu, gdzie około roku 331 św. Atanazy wyświęcił go na pierwszego biskupa Etiopii. Wkrótce potem przybyli tam z Egiptu koptyjscy misjonarze, przy czym wielki wpływ na życie kościelne w Etiopii miało mieć dopiero, około roku 500, tzw. "Dziewięciu Świętych" rzymskich, którzy jednak, najprawdopodobniej, byli monofizyckimi mnichami z Syrii, uciekinierami przed prześladowaniami cesarza bizantyjskiego.

Chodziło o dyskusje na temat doktryny ustanowionej przez Sobór Chalcedoński, a dotyczącej ilości natur w Chrystusie. Jednakże współcześni badacze są pewni, że monofizytyzm w Etiopii nigdy nie posunął się tak daleko jak na hellenistycznym Wschodzie, gdyż problemy dotyczące terminologii filozoficzno-teologicznej nie nabrały tam tak wielkiej ostrości.

Już pod koniec V wieku zostały pobudowane różne klasztory, a żyjący w nich mnisi przetłumaczyli na język "gheez" Nowy Testament. Życie monastyczne w Etiopii od początku podlegało silnym wpływom czynnego życia kościelnego, ponieważ klasztory były silnymi ośrodkami kulturotwórczymi, a opat klasztoru, zwany "Eceghie", był osobistością publiczną, "ministrem kultu". W ogóle, kapłani byli otaczani wielkim społecznym szacunkiem.

Kościół w Etiopii, chociaż zależny od Kościoła w Egipcie, od początku stał się Kościołem misyjnym, który zaczął wysyłać misjonarzy do sąsiednich, pogańskich regionów. Szybko też zaczęto dokonywać przekładów na język gheez licznych dzieł teologicznych i liturgicznych. Niestety, wraz z najazdami muzułmańskich Arabów i opanowaniem przez nich w VII wieku Półwyspu Arabskiego i północnej Afryki, chrześcijanie w Etiopii zaczęli żyć w dużej izolacji. Podlegając patriarsze w Aleksandrii przez jakiś czas Kościół w Etiopii pozostawał bez biskupa. Następne wieki charakteryzują się walką etiopskich chrześcijan o przetrwanie jako narodu i w wierze wobec ataków i nacisków ze strony Islamu.

W IX wieku muzułmanie podbili chrześcijańskie królestwo Aksum, którego królowie obnosili się z tytułem "negus neguesti" ("król królów"). Po długim okresie zamętu do władzy dochodzi dynastia Zague. Dopiero w 1270 r., powraca do władzy dynastia salomonowa (rządziła aż do 1974 r.), z której królowie uważali się za potomków króla Salomona i królowej Saby, odnawiając królestwo Aksum, ale już jako cesarstwo Amhara, z ośrodkiem władzy politycznej przesuniętym bardziej na południe. Nastąpił wielki rozkwit literacki, kulturalny i aktywna działalność misyjna Kościoła wśród pogan. Udział Kościoła w tworzeniu wszelkiego typu tradycji kulturalnej Etiopii był bardzo wielki i wymagałby oddzielnego artykułu.

Niestety, cały czas cesarstwo musiało bronić się przed atakami ze strony muzułmanów, które zwłaszcza nasiliły się na początku XVI wieku. Prawdopodobnie cesarstwo chrześcijańskie nie uległo tylko dzięki pojawieniu się i interwencji Portugalczyków, którzy od 1514 r. nawiązali bezpośredni kontakt dyplomatyczny z królem Etiopii, którego utożsamiali z legendarnym, chrześcijańskim księciem Janem.

Sytuacja Etiopczyków wobec ataków emira muzułmańskiego z Hareru, Ahmada Ibn Ibrahima al-Ghaziego (Etiopczycy zwali go "Grań", czyli "Leworęki"), na dodatek wspomaganego przez Turków, była wręcz beznadziejna. Cesarz Klaudiusz (1540 - 1559), zwany Atsnaf Seged, zwrócił się nawet listownie (w 1541 r.) o pomoc do papieża Pawła III, ale nie doczekał się żadnej odpowiedzi. Przybyło za to z pomocą 400 ochotników z Portugalii, którzy dowodzeni przez Krzysztofa da Gamę, wspomogli w 1543 r. Etiopczyków w wielkiej bitwie nad Jeziorem Tana, w której wojska emira Grania zostały rozgromione, a on sam poniósł śmierć. Cesarz Klaudiusz, który później sam poniósł śmierć z ręki muzułmanów, dla potrzeby obrony doktryny i dla użytku Kościoła w Etiopii zredagował wyznanie wiary zwane "Confessio Claudii".

Wraz z Portugalczykami pojawili się w Etiopii również Jezuici, którzy poświęcili się latynizacji Kościoła i podporządkowaniu go Rzymowi. Rządzący w latach 1607 - 1632 cesarz Susnejos nawrócił się na katolicyzm. Ogłosił on katolicyzm religią panującą i w 1622 r. wymusił na Kościele etiopskim uznanie efemerycznej unii. Oczywiście, za działalnością króla stali Jezuici. Nadużycia doprowadziły do wypędzenia ich przez następcę Susnejosa, który też skazał na śmierć licznych misjonarzy katolickich i zerwał unię z Rzymem. Odtąd Etiopia zamknęła się wobec wpływów z Zachodu. Jako spuścizna po Jezuitach pozostało upodobanie etiopskich mnichów do dyskusji na tematy chrystologiczne, które doprowadziły wkrótce Kościół do podziału na dwa rywalizujące ze sobą grupy. Spór dotyczył, poruszonej w Dziejach Apostolskich (4,27 i 10,38), sprawy namaszczenia Jezusa Chrystusa.

Pierwsza grupa była związana z mnichami reguły eustachiańskiej (unkcjoniści), a druga z mnichami żyjącymi według reguły Tekle Hajmanota (unioniści). Jedni głosili doktrynę "dwóch narodzin" Chrystusa (z Ojca i z Dziewicy), a drudzy doktrynę "trzech narodzin" (z Ojca, z Dziewicy i z Ducha Świętego). Do zakończeniu sporu i połączenia się obydwu grup doszło dopiero trzy wieki później, kiedy nastała w Etiopii silna władza centralna w osobie cesarza Menelika II (1889 - 1913).

Jednak już wcześniej pojawiły się niektóre, niezbyt ortodoksyjne prądy teologiczne, zwalczane przez cesarza Zera Jakoba (1434 - 1468). Chodziło zwłaszcza o stefanitów i michaelitów. Ci pierwsi stawiali Ducha Świętego na tym samym poziomie co inne stworzenia oraz odmawiali czci krzyżowi i Maryi, a drudzy twierdzili (opierając się na Ewangelii Jana 1,18), że nie można przedstawić Boga w trzech różnych osobach, gdyż Bóg jest nierozpoznawalny.

Od samego początku biskupem w Etiopii mógł być tylko, wybrany i wyświęcony przez patriarchę aleksandryjskiego, któryś z koptyjskich mnichów, Egipcjanin. W roku 1826, wraz ze śmiercią Abuna Mateusza, Etiopczycy poprosili patriarchę aleksandryjskiego, aby tym razem mógł zostać wybrany biskup autochtoniczny, Etiopczyk. Nie zostali wysłuchani... .

W roku 1896 cesarz Menelik II rozgromił wojska włoskie w bitwie pod Adua, które chciały podbić Etiopię atakiem zapoczątkowanym z Erytrei. Następnie zdobył Harer i kilka przygranicznych, pogańskich państw. To on też założył nową stolicę kraju, Addis Abebę ("Nowy Kwiat"). Zaczęła się era silnego państwa. Miało to swój wpływ również na postawę kościelną. Rząd i władze kościelne Etiopii zaangażowały się w uzyskanie niezależności Kościoła spod władzy patriarchy aleksandryjskiego.

W 1929 r., cesarz Hajle Syllasie I (nie był jeszcze władcą) doprowadził do wyświęcenia czterech Etiopczyków na biskupów. Kiedy w 1936 r. Włosi zajęli Etiopię, Abuna Cyryl uciekł do Egiptu i w 1937 r. zgromadzenie etiopskiego kleru dokonało wyboru na Abuna etiopskiego biskupa Abrahama, mającego do pomocy sześciu biskupów sufraganów. Patriarcha aleksandryjski natychmiast ekskomunikował nową hierarchię. W 1941 r. Włosi zostali rozbici i cesarz, wraz z wojskami brytyjskimi i etiopskimi, przybył do Addis Abeby.

W 1948 r. na swój urząd do Etiopii powrócił z Kairu Abuna Cyryl. Jego powrót był jednak wynikiem osiągniętego kompromisu. Miał on stać na czele Kościoła Etiopii aż do swojej śmierci, ale jego następcą byłby po raz pierwszy Etiopczyk, który posiadałby też władzę wyświęcania biskupów (dotąd Abuna, nawet będąc Egipcjaninem, nie miał na to pozwolenia). Odtąd Etiopia miała mieć własnego patriarchę, który jednak otrzymywałby zawsze konsekrację z rąk patriarchy aleksandryjskiego. W końcu, w 1959 r., został wybrany pierwszy patriarcha autokefalicznego Kościoła Etiopii, archimandryta Bazylii. Co do kompromisu z patriarchą aleksandryjskim, to został on zerwany w 1974 r., kiedy to do władzy doszedł w Etiopii rząd marksistowski, który nie zgodził się na konsekrację patriarchy etiopskiego przez patriarchę aleksandryjskiego.

W ten oto niezbyt dyplomatyczny sposób Kościół prawosławny w Etiopii zdobył pełną emancypację. Symbolem tej emancypacji było zniesienie nazwy "Abuna" i odtąd przywódca Kościoła zaczął tytułować się "Patriarchą Katholikosem", w sensie "Powszechny" dla wszystkich Etiopczyków.

W 1993 r. Erytrea uzyskała niepodległość. Kościół w Erytrei, który dotąd był tylko diecezją Kościoła Etiopskiego, również uniezależnił się od Addis Abeby.

Utworzenie patriarchatu etiopskiego przyczyniło się do wyjścia Kościoła z izolacji i zaangażowania się w ruch ekumeniczny i misyjny. Została już nawet otwarta nowa diecezja w Ameryce Centralnej, w Trynidadzie i Tobago. Konferencja Kościołów Wschodnich w Addis Abebie w 1965 r. wyraźnie pokazała, że Etiopski Kościół Prawosławny stał się jedną z dominujących sił we wschodnim chrześcijaństwie.

Patriarcha Bazylii umarł 12 października 1970 r. Po jego śmierci, 9 maja 1971 r. na patriarchę wybrano Abuna Teofila, arcybiskupa Hareru. W 1974 dochodzi do marksistowskiego przewrotu wojskowego. W 1976 r. Abuna Teofil i trzech arcebiskupów zostało aresztowanych i złożonych z urzędu. Kolegium Teologiczne i Uniwersytet w Addis Abebie zostają zamknięte.

Na miejsce Abuna Teofila został wybrany patriarchą Tekle Hajmonota. Po jego śmierci w 1988 r. wybrano Markorieuosa, którego jednak w 1992 r. usunięto z urzędu za kolaborację z rządem marksistowskim. Od 12 lipca 1992 r. patriarchą Etiopii jest Paweł I. Warto też wspomnieć, że patriarcha aleksandryjski został uznany za duchowego przywódcę Etiopskiego Kościoła Prawosławnego, ale poza tym nie ma już na niego żadnego wpływu.

Etiopski Kościół Prawosławny jest podzielony na 12 diecezji. Posiada też diecezje w Djibuti, w Jerozolimie i inną, już wspomnianą, na Karaibach. Kościół nie posiada seminariów. Ma ponad 60 tys. księży, ale o dosyć niskim poziomie przygotowania teologicznego. Jednakże poziom przygotowania mnichów - mniej więcej 12 tys. porozmieszczanych w około 800 klasztorach - jest o wiele wyższy. Mnisi w życiu religijnym i społecznym są darzeni dużym szacunkiem. Najmądrzejsi z nich posiadają tytuł "daptaras". "Esheguie", generalny przełożony mnichów, posiada autorytet równy patriarsze. Wierni, około 18 milionów, są dosyć mocno związani ze swoim Kościołem i z jego instytucjami.

W liturgii Kościoła etiopskiego można spotkać wpływy tradycji syryjskiej, żydowskiej i koptyjskiej. Do tych wpływów z zagranicy dochodzą różnego rodzaju ludowe dewocje i praktyki duchowe, jak chociażby ceremonie śpiewane i tańczone w rytmach afrykańskich przy użyciu muzyki granej na instrumentach perkusyjnych. Centralne miejsce w liturgii odgrywa eucharystia. Liczba i znaczenie sakramentów odpowiada w zasadzie sakramentom Kościoła katolickiego, chociaż w religii ludowej zadomowiły się też liczne ryty i obrzędy graniczące niekiedy z magią i często przyćmiewające same sakramenty. W kalendarzu liturgicznym Kościoła znajduje się osiem wielkich świąt dotyczących najważniejszych etapów z życia Chrystusa i trzydzieści trzy na cześć Maryi, jak też liczne święta dotyczące różnych świętych ze Starego Testamentu (Melchizedeka, Samsona, itd.), aniołów (św. Michał posiada w ciągu roku dwanaście dni świątecznych) i lokalnych męczenników. Specjalne miejsce w życiu Kościoła etiopskiego odgrywa post. Etiopczycy poszczą w każdą środę i w każdy piątek tygodnia, jak też posiadają długie okresy postu naznaczone w roku kalendarzowym. Ogółem policzono 286 dni postu przeznaczonych dla mnichów i 186 dla prostych wiernych.

Nadal przestrzega się niektórych zwyczajów żydowskich, np. obrzezania, mojżeszowych zakazów dotyczących potraw, święcenie szabasu. W kościołach nie można umieszczać posągów, a tylko obrazy i wizerunki świętych, zwłaszcza Maryi i "świętej Sanbat" (od sabat - szabas).

Ciekawostką może być związek chrześcijan Etiopii z Ziemią Świętą. Chrzest eunucha, dworskiego urzędnika królowej Kandaki z Dziejów Apostolskich (8,27-39), nie był tylko przypadkiem. Dzieje Apostolskie powiadają, że ów urzędnik "przybył do Jerozolimy oddać pokłon Bogu" (8,27). Kilka wieków później dokumenty również mówią o regularnych kontaktach Etiopczyków z Jerozolimą. Np., w IV wieku, święty Hieronim pisał: "codziennie otrzymujemy tłum mnichów z Indii, Persji i z Etiopii". W czasie wypraw krzyżowych, w 1172 r., mnich Teodoryk spotkał Etiopczyków sprawujących obrzędy religijne w bazylice Świętego Grobu. W 1332 r. Guillermo de Bondelsele wspomina o etiopskim kościele w Jerozolimie, a 15 lat później Franciszkanin Nicolás de Poggibonsi mówi o Etiopczykach sprawujących obrzędy za grobem Chrystua. Jeszcze inny pielgrzym wspomina w 1333 r. o ołtarzu zarezerwowanym dla Etiopczyków przy grobie Dziewicy w dolinie Cedronu. Dzisiaj Etiopczycy są również obecni w Ziemi Świętej, zwłaszcza jako mnisi żyjący w sześciu klasztorach: trzech w Jerozolimie i po jednym w Betlejem, Betanii i w Jerychu. Głównym klasztorem jest Deir es-Sultan, który jest położony za bazyliką Grobu Pańskiego. Posiada 25 mnichów, na których czele stoi biskup. Natomiast na czele całej wspólnoty etiopskiej w Ziemi Świętej stoi aktualnie arcybiskup Matios.

Prawosławny Kościół w Etiopii to prawie dwa tysiące lat dziejów, wiary i świadectwa. Wierzę, że Polacy powinni dowiedzieć się o istnieniu innych, nie tylko rzymsko-katolickich, protestanckich i prawosławnych bizantyjskich chrześcijan, chociaż i o nich, posługujących się różnymi, wschodnimi obrządkami, również będzie mowa w przyszłych artykułach.

ks. Mirosław Kropidłowski




 Odnośniki  
  • Więcej autorstwa Ks. Mirosław Kropidłowski
  • Więcej z sekcji Historia Kościoła

  •  Opcje Artykułu  
  • Wyślij Znajomemu
  • Wersja Do Wydruku


  • Etiopski Kościół Prawosławny | 0 komentarzy | Załóż Konto
    Komentarze należą do osób, które je zamieściły. Nie bierzemy odpowiedzialności za ich treść.